ปัจจัยทำนายคุณภาพชีวิตในผู้ป่วยโรคอ้วนภายหลังผ่าตัดกระเพาะอาหารเพื่อลดน้ำหนัก

Abstract

โรคอ้วนเป็นปัญหาสาธารณสุขระดับโลกที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางพยาธิสรีรวิทยา ซึ่งส่งผลกระทบต่อความสามารถในการเคลื่อนไหว การดำเนินชีวิตประจำวัน คุณภาพการนอนหลับ และคุณภาพชีวิตโดยรวมของบุคคล การสะสมของเนื้อเยื่อไขมันในปริมาณมากในผู้ป่วยโรคอ้วนยังเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดอุบัติเหตุ โดยเฉพาะอุบัติเหตุทางยานยนต์ ซึ่งส่งผลต่อประสิทธิภาพการทำงานและจำกัดโอกาสในการประกอบอาชีพ ด้วยแนวโน้มของโรคอ้วนที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องทั่วโลก การรักษาที่มีประสิทธิภาพจึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง การผ่าตัดกระเพาะอาหารเพื่อลดน้ำหนัก เป็นแนวทางการรักษามาตรฐานที่มีประสิทธิผลสำหรับผู้ป่วยโรคอ้วนรุนแรง โดยเฉพาะผู้ที่มีค่าดัชนีมวลกาย≥ 40 กก./ตรม. ซึ่งไม่เพียงช่วยลดน้ำหนักส่วนเกินได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่ยังสามารถควบคุมรวมทั้งรักษาโรคร่วมที่เกี่ยวข้องกับโรคอ้วนได้ นอกจากนี้ยังมีส่วนช่วยปรับปรุงภาพลักษณ์ทางร่างกาย เสริมสร้างความมั่นใจในตนเอง และยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยได้อย่างมีนัยสำคัญ ปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อคุณภาพชีวิตหลังการผ่าตัด ได้แก่ การลดลงของน้ำหนักส่วนเกินเทียบกับน้ำหนักมาตรฐาน ภาวะซึมเศร้า ความสามารถในการทำหน้าที่ด้านร่างกาย และการได้รับการสนับสนุนทางสังคม การศึกษานี้เป็นการวิจัยแบบสหสัมพันธ์เชิงทำนาย มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยโรคอ้วนภายหลังผ่าตัดกระเพาะอาหารเพื่อลดน้ำหนัก โดยประยุกต์ใช้กรอบแนวคิดคุณภาพชีวิตด้านสุขภาพของ Wilson และ Cleary ซึ่งผสานองค์ประกอบทางชีวภาพและจิตวิทยาเข้าด้วยกัน เพื่อให้เกิดความเข้าใจที่ครอบคลุมเกี่ยวกับปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อความเป็นอยู่ที่ดีของผู้ป่วย การเลือกกลุ่มตัวอย่างใช้วิธีการเลือกแบบเจาะจง โดยพิจารณาจากเกณฑ์การคัดเข้าที่กำหนดไว้ ได้แก่ เป็นผู้ที่มีอายุตั้งแต่ 18 ปีขึ้นไป ทั้งเพศชายและเพศหญิง ได้รับการวินิจฉัยจากแพทย์ว่าเป็นโรคอ้วนและได้รับการรักษาด้วยการผ่าตัดกระเพาะอาหารเพื่อลดน้ำหนักด้วยวิธี Laparoscopic Sleeve Gastrectomy หรือ Roux-en-Y Gastric Bypass มาแล้วไม่น้อยกว่า 6 เดือนก่อนเข้าร่วมการศึกษา ไม่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคมะเร็ง โรคไต ภาวะหัวใจล้มเหลว และโรคหลอดเลือดสมอง ไม่มีความผิดปกติเกี่ยวกับการมองเห็นและการได้ยิน หรือประสาทสัมผัสอื่น ๆ ผู้เข้าร่วมทุกคนต้องสามารถสื่อสารและเข้าใจภาษาไทยได้เป็นอย่างดี รวมทั้งยินยอมและเต็มใจให้ความร่วมมือในการวิจัยเครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูลประกอบด้วยแบบสอบถามจำนวน 5 ชุด ได้แก่ แบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคลและข้อมูลด้านสุขภาพ แบบประเมินภาวะซึมเศร้า แบบสอบถามการทำหน้าที่ด้านร่างกายแบบสอบ ถามการสนับสนุนทางสังคม และแบบสอบถามคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยโรคอ้วน การวิเคราะห์ข้อมูลใช้สถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ค่าเฉลี่ย และ ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน เพื่อสรุปลักษณะทั่วไปของกลุ่มตัวอย่าง และใช้การวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณแบบลำดับขั้น เพื่อระบุปัจจัยทำนายคุณภาพชีวิตอย่างมีนัยสำคัญ ผลการวิจัยพบว่า กลุ่มตัวอย่างมีคุณภาพชีวิตโดยรวมอยู่ในระดับดี (Mean = 53.30, SD = 26.17)โดยมีการลดลงของน้ำหนักส่วนเกินเทียบกับน้ำหนักมาตรฐานภายหลังการผ่าตัดกระเพาะอาหารเฉลี่ยร้อยละ 58.42 (SD = 17.63) แสดงถึงการลดลงของน้ำหนักส่วนเกินอย่างมีนัยสำคัญ ในด้านสุขภาพจิต โดยรวมไม่พบภาวะซึมเศร้า (Mean = 11.40, SD = 8.76) การสนับสนุนทางสังคมอยู่ในระดับดี (Mean = 3.55,SD = 0.54) แสดงให้เห็นว่าผู้ป่วยส่วนใหญ่สามารถเข้าถึงความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลที่ให้การสนับสนุนหลังการผ่าตัด ผลการวิเคราะห์ถดถอยแบบลำดับขั้น พบว่า ภาวะซึมเศร้าและการทำหน้าที่ด้านร่างกายสามารถร่วมกันทำนายคุณภาพชีวิตหลังผ่าตัดได้อย่างมีนัยสำคัญทาง สถิติ โดยสามารถร่วมกันอธิบายความแปรปรวนของคุณภาพชีวิตได้ร้อยละ 25.40 (R² = .25, F = 6.37, p < .001) ทั้งนี้ ภาวะซึมเศร้าเป็นตัวทำนายที่มีอิทธิพลมากที่สุด (β = -0.38, p =< .001)รองลงมาคือการทำหน้าที่ด้านร่างกาย (β = 0.36, p = .002) การศึกษาครั้งนี้มีความสำคัญต่อบุคลากรทางการแพทย์และผู้กำหนดนโยบายในการดูแลผู้ป่วยหลังการผ่าตัดกระเพาะอาหารเพื่อลดน้ำหนัก โดยควรให้ความสำคัญกับการคัดกรองและจัดการภาวะซึมเศร้าอย่างสม่ำเสมอ เนื่องจากความทุกข์ทางจิตใจที่ไม่ได้รับการรักษาอาจส่งผลกระทบเชิงลบต่อประสิทธิผลของการลดน้ำหนักจากการผ่าตัดอย่างมีนัยสำคัญ นอกจากนี้ ควรส่งเสริมโปรแกรมฟื้นฟูสมรรถภาพทางกายและเสริมสร้างความสามารถในการพึ่งพาตนเอง สามารถช่วยเพิ่มผลลัพธ์ของการรักษาในระยะยาวได้อย่างมีประสิทธิภาพ อีกทั้งควรให้ความสำคัญกับการเสริมสร้างระบบการสนับสนุนทางสังคม เนื่องจากปฏิสัมพันธ์เชิงบวกระหว่างบุคคลมีส่วนช่วยในการเสริมสร้างความยืดหยุ่นทางอารมณ์ และส่งเสริมการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมสุขภาพอย่างยั่งยืน ในท้ายที่สุดการคงไว้ซึ่งน้ำหนักตัวที่ลดลงอย่างเหมาะสม การส่งเสริมคุณค่าในตนเอง และการสร้างภาพลักษณ์ทางร่างกายเชิงบวก ถือเป็นองค์ประกอบสำคัญที่นำไปสู่การยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยอย่างยั่งยืนภายหลังการผ่าตัดกระเพาะอาหารเพื่อลดน้ำหนัก

Obesity is a global public health concern that leads to pathophysiological changes. These changes significantly impair mobility, hinder daily functioning, reduce sleep quality, and ultimately deteriorate an individual’s overall quality of life. Excessive accumulation of adipose tissue also in obese patients increases the risk of accidents, particularly motor vehicle accidents, which in turn impacts occupational performance and restricts job opportunities. As the prevalence of obesity continues to rise globally, effective treatment strategies have become increasingly crucial. Bariatric surgery has emerged as a standard and effective treatment modality for patients suffering from severe obesity, particularly those with a body mass index (BMI) ≥ 40 kg/m². This surgical intervention effectively reduces excess body weight and helps manage or even resolve obesity-related comorbidities. Moreover, it improves physical appearance, self-confidence, and quality of life. Key factors influencing postoperative quality of life include the percentage of excess weight loss (%EWL), depression, physical functioning, and social support. This predictive correlational study was designed to examine the influence of selected variables on the quality of life among individuals who had undergone bariatric surgery. The conceptual framework was based on Wilson and Cleary’s model of health-related quality of life, which integrates biological and psychological aspects to offer a comprehensive view of factors influencing patient well-being. A purposive sampling approach was utilized to recruit participants who met specific inclusion criteria. Eligible participants were aged 18 years or older, of both sexes, had been clinically diagnosed with obesity, and had undergone either Laparoscopic Sleeve Gastrectomy or Roux-en-Y Gastric Bypass surgery at least six months before the study—individuals who were not diagnosed with cancer, kidney disease, heart failure, or stroke. Additionally, participants were required to have no impairments in vision, hearing, or other sensory functions. All participants were required to be fluent in Thai and willing to engage fully in the research process. Data collection involved the use of five well-established instruments. These included: a demographic and health information questionnaire; the Center for Epidemiologic Studies Depression Scale (CES-D), which measures depressive symptoms; the Karnofsky Performance Status Scale, used to assess physical functioning; the Social Support Questionnaire; and the Obesity and Weight-Loss Quality of Life Instrument. Descriptive statistics, including means and standard deviations, were used to summarize participant characteristics, while hierarchical regression analysis was employed to identify significant predictors of quality of life. The results indicated that participants had a generally good quality of life (Mean = 53.30, SD = 26.17). The average %EWL was 58.42% (SD = 17.63), indicating a substantial reduction in excess body weight. In terms of mental health, participants, on average, did not report clinical levels of depressive symptoms, as reflected in the mean CES-D score of 11.40 (SD = 8.76). Social support was also reported to be good, with a mean score of 3.55 (SD = 0.54), suggesting that most individuals had access to supportive interpersonal relationships following surgery. Hierarchical regression analysis demonstrated that depression and physical functioning were statistically significant predictors of postoperative quality of life, jointly accounting for 25.40% of the variance in quality of life scores (R² = .25, F = 6.37, p < .001). Among these two factors, depression emerged as the most influential predictor (β = -0.38, p < .001), followed by physical functioning (β = 0.36, p = .002). These findings have important implications for healthcare providers and policymakers involved in the postoperative care of bariatric patients. Interventions should prioritize regular screening and management of depression, as untreated psychological distress can significantly undermine the benefits of surgical weight loss. Additionally, programs aimed at promoting physical rehabilitation and functional independence can further enhance long-term outcomes. Emphasis should also be placed on reinforcing social support systems, as positive interpersonal interactions contribute to emotional resilience and encourage sustained lifestyle changes. Ultimately, maintaining weight loss, fostering self-worth, and promoting a positive body image are essential components in achieving a lasting improvement in quality of life after bariatric surgery.