“ผู้นำสยาม” ในอุดมคติ : ความคาดหวังจากวรรณคดีไทยพระพุทธศาสนาสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

Abstract

บทความนี้มีวัตถุประสงค์สาคัญเพื่อวิเคราะห์ลักษณะของผู้นำในอุดมคติผ่านวรรณคดีไทยพระพุทธศาสนารัตนโกสินทร์ตอนต้น การศึกษาครั้งนี้นำวรรณคดีไทยพระพุทธศาสนาสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (รัชกาลที่ ๑-๓) จำนวน ๕ เรื่อง ได้แก่ ไตรภูมิโลกวินิจฉัยกถา พระปฐมสมโพธิกถา ชินกาลมาลินี มหาวงศ์ และ สังคีติยวงศ์ ทั้งนี้เนื่องจากวรรณคดีไทยพุทธศาสนาโดยมากมักมีตัวละครสาคัญที่มีสถานภาพเป็น “ผู้นำ” ของสังคม ทั้งในบทบาทของการเป็นผู้อุปถัมภ์บำรุงพระศาสนา และบทบาทของการเป็นพระชาติหนึ่งของพระพุทธเจ้า ซึ่งบทบาทของ “ผู้นำ” มักได้รับการนาเสนอในแง่มุมต่างๆ บทบาทที่นำเสนอดังกล่าวช่วยชี้ให้เห็นถึงการ “ยอมรับ” ผู้นำที่ได้รับการเสนอ บทบาทของผู้นำที่ได้รับการยอมรับ มักได้รับการยกย่องให้เป็นแบบอย่างและนำมาสู่แบบฉบับของ “ผู้นำในอุดมคติ” ที่กวีในฐานะราษฎรร่วมสมัยคาดหวัง ผลการศึกษาพบว่า กวีคาดหวังว่าลักษณะของผู้นำในอุดมคติจะต้องมีปัญญา มีธรรมะ มีชาติกำเนิดที่ดี เป็นศาสนูปถัมภกที่ดี และมีพละกำลัง พร้อมกับได้เสนอต้นแบบของผู้นำที่ดี ๒ พระองค์ ได้แก่ พระเจ้าอโศกมหาราช และพระเจ้าทุฏฐคามินี การศึกษา “ผู้นำสยามในอุดมคติ” ในวรรณคดีไทยพระพุทธศาสนาสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นซึ่งเป็นสมัยของการเริ่มต้นราชธานีใหม่ สะท้อนให้เห็นถึงความคาดหวังของราษฎรต่อผู้นำที่จะไม่ทำให้ประวัติศาสตร์ซ้ารอย โดยเฉพาะอย่างยิ่งทำให้เห็นถึงความคิดและความต้องการของฝ่ายพุทธจักร ที่เรียกร้องผ่านวรรณคดีไทยพระพุทธศาสนาอย่างเงียบๆ