ความสัมพันธ์ระหว่างความเชื่อด้านสุขภาพ แรงสนับสนุนทางสังคม และพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพในกลุ่มผู้ป่วยโรคอ้วนหลังผ่าตัดลดน้ำหนัก

Abstract

โรคอ้วน เป็นปัจจัยเสี่ยงในการเกิดโรคเรื้อรังต่าง ๆ ที่ส่งผลถึงภาวะสุขภาพ คุณภาพชีวิตเศรษฐกิจและสังคมอย่างกว้างขวาง จากผลกระทบต่อภาวะสุขภาพที่เกิดขึ้นจากภาวะโรคอ้วนนั้น ทำให้ผู้ป่วยโรคอ้วนพยายามสรรหาวิธีการต่าง ๆ ในการลดน้ำหนักด้วยตนเอง ทั้งที่เป็นผลดีและไม่ดีต่อภาวะสุขภาพ ดังนั้นการผ่าตัดเพื่อลดน้ำหนัก เป็นอีกหนึ่งทางเลือก ของผู้ป่วยโรคอ้วนที่พยายามลดน้ำหนักด้วยวิธีต่าง ๆ แล้วยังไม่ประสบผลสำเร็จในการลดน้ำหนัก โดยประโยชน์ของการผ่าตัดเพื่อลดน้ำหนักนั้นไม่ได้มีเพียงแต่ผลลัพธ์ทางด้านน้ำหนักตัวเท่านั้น แต่ในระยะยาวยังสามารถช่วยลดอัตราการเกิดโรคร่วมลงได้อีกด้วย แต่การคงสภาวะน้ำหนักตัวให้คงที่หลังผ่าตัดนั้นเป็นสิ่งที่สำคัญ การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมทั้งทางด้านร่างกายและจิตใจ เป็นกระบวนการสำคัญซึ่งนำไปสู่ผลสำเร็จของการคงระดับน้ำหนักตัวให้คงที่ได้ในระยะยาว การศึกษาครั้งนี้เป็นงานวิจัยแบบพรรณนาเชิงความสัมพันธ์ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างความเชื่อด้านสุขภาพ แรงสนับสนุนทางสังคม และพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพในกลุ่มผู้ป่วยโรคอ้วนหลังผ่าตัดลดน้ำหนักและเปรียบเทียบตัวแปรดังกล่าวในกลุ่มที่ประสบความสำเร็จและไม่ประสบความสำเร็จในการผ่าตัดลดน้ำหนัก กลุ่มตัวอย่างคือ ผู้ป่วยโรคอ้วนที่ได้รับการผ่าตัดลดน้ำหนักมาแล้วโดยมีการติดตามอาการหลังผ่าตัดอย่างต่อเนื่อง ที่เข้ารับบริการที่หน่วยตรวจผู้ป่วยนอกโดยเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเฉพาะเจาะจงตามเกณฑ์คัดเข้าที่กำหนด จำนวน 57 ราย เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคล แบบสอบถามการรับรู้ความเชื่อด้านสุขภาพ แบบสอบถามการสนับสนุนทางสังคม และแบบสอบถามพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา สหสัมพันธ์ของเพียร์สัน และสถิติ Independent t-test ผลการศึกษาพบว่า กลุ่มตัวอย่างมีคะแนนการรับรู้ความเสี่ยงอยู่ในระดับมาก(Mean = 24.98, SD = 1.69)การรับรู้ความรุนแรงอยู่ในระดับมาก (Mean = 26.91, SD = 3.32 ) การรับรู้ประโยชน์อยู่ในระดับปานกลาง (Mean = 23.10, SD =1.94) การรับรู้อุปสรรคอยู่ในระดับปานกลาง (Mean = 24.00, SD =2.79) แรงจูงใจด้านสุขภาพอยู่ในระดับปานกลาง (Mean = 25.21, SD =2.66) คะแนนแรงสนับสนุนทางสังคมอยู่ในระดับมาก (Mean = 52, SD = 11.34) พฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพอยู่ในระดับปานกลาง (Mean= 2.73, SD = 17.86)โดยพบว่าการรับรู้ความรุนแรง การรับรู้ประโยชน์ แรงสนับสนุนทางสังคมมีความสัมพันธ์ทางบวกกับพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (r =0.47, p < .01; r = 0.38, p < .01 และ r = 0.12, p< .05 ตามลำดับ) แต่การรับรู้โอกาสเสี่ยง การรับรู้อุปสรรค และแรงจูงใจด้านสุขภาพไม่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพ ( r = 0.05, p <.05, r =0.15, p< .05 และ r = 0.20, p <.05 ตามลำดับ) นอกจากนี้ เมื่อเปรียบเทียบปัจจัยต่าง ๆ ที่ศึกษาระหว่างกลุ่มที่ประสบความสำเร็จและไม่ประสบความสำเร็จในการผ่าตัดพบว่า การรับรู้ความเสี่ยง การรับรู้ความรุนแรง การรับรู้ประโยชน์ การรับรู้อุปสรรค แรงจูงใจด้านสุขภาพ แรงสนับสนุนทางสังคม และพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ โดยกลุ่มที่ประสบความสำเร็จมีคะแนนสูงกว่ากลุ่มที่ไม่ประสบความสำเร็จเล็กน้อย เมื่อพิจารณาพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพในรายละเอียดพบว่าการปฏิบัติกิจกรรมและการออกกำลังกาย โภชนาการ การพัฒนาทางจิตวิญญาณ ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล การจัดการความเครียด ในกลุ่มที่ประสบความสำเร็จและไม่ประสบความสำเร็จในการผ่าตัดไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ยกเว้นด้านความรับผิดชอบต่อสุขภาพโดยกลุ่มที่ประสบความสำเร็จในการผ่าตัดมีคะแนนสูงกว่ากลุ่มที่ไม่ประสบความสำเร็จในการผ่าตัดอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = -2.48, p < .05) โดยรวม กลุ่มที่ประสบความสำเร็จมีคะแนนสูงกว่ากลุ่มที่ไม่ประสบความสำเร็จในทุกด้าน ยกเว้นด้านการจัดการความเครียด ที่กลุ่มไม่ประสบความสำเร็จมีคะแนนสูงกว่าเล็กน้อยแต่ไม่แตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ผลการศึกษาสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการประเมินแรงสนับสนุนทางสังคมและจัดกิจกรรมเพื่อให้ครอบครัว เพื่อนและทีมสุขภาพ ได้มีส่วนร่วมในการส่งเสริมพฤติกรรมสุขภาพและเป็นข้อมูลพื้นฐานในการพัฒนาโปรแกรมในการส่งเสริมให้ครอบครัวมีส่วนสนับสนุนในการดูแลตนเองทั้งก่อนและหลังการผ่าตัด เพื่อเพิ่มความมั่นใจในการปฏิบัติพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพ โดยเน้นด้านการกำกับ ดูแลและติดตามการรักษาอย่างต่อเนื่องเพื่อคงระดับน้ำหนักตัวให้คงที่ภายหลังการผ่าตัด

Obesity is a risk factor for various diseases affecting health, quality of life, economy, and society in a wide range. According to the effects on health, patients with obesity try to seek various ways to lose weight by themselves, resulting in both good and undesirable effects on health and well-being. Bariatric surgery is another option for patients with obesity who have attempted weight loss through many methods but have not succeeded. The benefits of bariatric surgery do not only provide weight loss but also reduce the long-term comorbidity rates. It is found that maintaining stable body weight after bariatric surgery is extremely challenging. An important factor is changes in physical and psychological behaviors that lead to successful long-term maintenance of body weight. This descriptive correlational research aimed to examine the relationships among health belief factors, social support, and health-promoting behaviors and to compare those variables in successful and unsuccessful groups in bariatric surgery. Purposive sampling was performed to recruit 57 obese patients after bariatric surgery with continuous follow-up at the outpatient department. Data were collected using four questionnaires, including a personal information form, the Health Belief Questionnaire, the Social Support Questionnaire, and the Health-Promoting Behaviors Questionnaire. Data were analyzed using descriptive statistics, Pearson’s product-moment correlation, and an independent t-test. The results of the study found that the sample had a high level of perceived susceptibility (mean = 24.98, SD =1.69) and perceived severity (mean = 26.91, SD = 3.32) and a moderate level of perceived benefit (mean = 23.10, SD = 1.94), perceived barriers (mean = 24.00, SD = 2.79), and health motivation (mean = 25.21, SD = 2.66). The social support scores were high (mean = 52, SD = 11.34) and health-promoting behaviors were moderate (mean = 2.73, SD = 17.86). Perceived severity, perceived benefit, and social support were positively correlated with health-promoting behaviors with statistical significance (r = 0.47, p < .01, r = 0.38, p <.01 and r = 0.12, p < .05, respectively). However, perceived susceptibility, perceived barriers, and health motivation were not significantly associated with health-promoting behaviors (r = 0.05, p > .05; r = 0.15, p > .05; and r = 0.20, p > .05, respectively). Furthermore, a comparison of the studied factors between the successful and unsuccessful surgery groups revealed no statistically significant differences in perceived susceptibility, perceived severity, perceived benefit, perceived barriers, health motivation, social support, and health-promoting behaviors. The successful group scored slightly higher than the unsuccessful group. Upon further examination of health-promoting behaviors, no significant differences were found between the two groups in physical activity and exercise, nutrition, spiritual development, interpersonal relationships, and stress management. However, there was a statistically significant difference in health responsibility, with the successful surgery group scoring slightly higher than the unsuccessful group (t = -2.48, p < .05). Overall, the successful group had slightly higher scores in all areas except stress management, with the unsuccessful group had slightly higher scores in stress management, but there was no significant difference. The study findings can be applied to assess social support and to organize activities that encourage participation from family members, friends, and healthcare teams in promoting health behaviors. The results also serve as a basis for developing programs that enhance family involvement in self-care before and after surgery, increase confidence in performing health-promoting behaviors, emphasize supervision, care, and continue follow-up to maintain a stable body weight after surgery.