ผลของโปรแกรมส่งเสริมการดูแลตนเองต่อความรู้และพฤติกรรมการดูแลตนเองของผู้ป่วยโรคนิ่วในไตที่ได้รับการสลายนิ่ว

Abstract

โรคนิ่วในไตพบว่ามีความชุกในกลุ่มประเทศที่พัฒนาแล้วมากกว่ากลุ่มประเทศที่กำลังพัฒนา พบการเกิดโรคนิ่วได้ทั้งนิ่วในไตและนิ่วในกระเพาะปัสสาวะ ซึ่งอาจมีผลมาจากการเปลี่ยนแปลงทางโภชนาการ ปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมและความก้าวหน้าของการวินิจฉัยโรค นอกจากนี้โรคนิ่วในไตยังพบอุบัติการณ์การกลับเป็นนิ่วซ้ำที่สูง ร้อยละ 75 ภายในระยะเวลา 20 ปี การเกิดนิ่วมีหลายปัจจัย ทั้งปัจจัยเสี่ยงภายใน และปัจจัยเสี่ยงภายนอกทางด้านสิ่งแวดล้อม ส่งผลให้มีความผิดปกติทางเมทาบอลิกและสารประกอบของนํ้าปัสสาวะ ร่วมกับการมีปริมาตรน้ำปัสสาวะน้อยทำให้เกิดการเหนี่ยวนำตกผลึกก้อนนิ่วในระบบปัสสาวะได้ การเกิดโรคนิ่วในไตมีผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตและครอบครัวของผู้ป่วย ด้านร่างกายก่อให้ความไม่สุขสบาย ทุกข์ทรมาน การเจ็บป่วยเรื้อรัง ทำให้เกิดความเครียด วิตกกังวล บทบาทหน้าที่เปลี่ยน ส่งผลกระทบต่อฐานะและเศรษฐกิจของผู้ป่วยและครอบครัว การรักษานิ่วในไตขนาดใหญ่ด้วยการสลายนิ่ว (Extracorporeal shock wave lithotripsy: ESWL) เป็นทางเลือกแรกที่ใช้รักษาเนื่องจากเป็นการใช้คลื่นเสียงพลังงานสั่นสะเทือนเป็นคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าจากนอกร่างกายผ่านเข้าสู่ร่างกาย มีผลกระทบน้อยที่สุดและมีประสิทธิภาพในการกำจัดนิ่ว ซึ่งหลังจากการรักษาด้วยวิธีการสลายนิ่วมีโอกาสพบการกลับเป็นซ้ำและการงอกใหม่หลังการรักษาในครั้งแรกภายใน 12 เดือน แนวทางสำหรับการป้องกันการเกิดนิ่วคือการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพให้เหมาะสม การดื่มน้ำปริมาณ 2,500- 3,000 มิลลิลิตรต่อวัน และมีปริมาณปัสสาวะที่ออก 2-2.5 ลิตรต่อวัน การออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ ควบคุมน้ำหนักให้อยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน คือ มีค่าดัชนีมวลกายปกติ (BMI) 18.50-22.90 กก./ตรม. ดังนั้น ผู้ป่วยจึงจำเป็นต้องได้รับการส่งเสริมสุขภาพ ต้องได้รับความรู้และมีพฤติกรรมการดูแลตนเองที่ถูกต้องเพื่อเการป้องกันการเกิดนิ่วซ้ำ ลดการเกิดภาวะแทรกซ้อนหลังการสลายนิ่วที่รุนแรงและผลกระทบจากการเกิดโรคนิ่วในไตซ้ำส่งผลให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยกึ่งทดลองแบบกลุ่มเดียววัดผลก่อน-หลังการทดลอง วัตถุประสงค์เพื่อศึกษาผลของโปรแกรมส่งเสริมการดูแลตนเองต่อความรู้และพฤติกรรมดูแลตนเองของผู้ป่วยโรคนิ่วในไตที่ได้รับการสลายนิ่ว กลุ่มตัวอย่างเป็นผู้ป่วยโรคนิ่วในไตที่ได้รับการสลายนิ่วที่โรงพยาบาลมหาวิทยาลัยแห่งหนึ่งในกรุงเทพมหานคร เลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเฉพาะเจาะจง (purposive sampling)ตามเกณฑ์คุณสมบัติที่กำหนด จำนวน 30 ราย โดยการวิจัยนี้ใช้ทฤษฎีการดูแลตนเองของโอเร็มโดยใช้ระบบการพยาบาลแบบสนับสนุนและให้ความรู้ (supportive – educative nursing system) เป็นกรอบแนวคิด ประกอบด้วยกิจกรรม 4 ด้าน ได้แก่ การสร้างสัมพันธภาพและตั้งเป้าหมาย การให้ความรู้เกี่ยวกับโรคนิ่วในไตและคำแนะนำการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมที่ลดปัจจัยเสี่ยงและป้องกันการเกิดนิ่ว และการสนับสนุนสื่ออุปกรณ์เพื่อส่งเสริมการดูแลตนเองและจัดสิ่งแวดล้อม การสอบถามแลกเปลี่ยนข้อคิดเห็น โปรแกรมนี้เป็นการสอนแบบรายบุคคลโดยใช้สื่อวิดีทัศน์ หนังสือคู่มือการดูแลตนเอง และแอปพลิเคชัน Line Official Account (OA) เป็นช่องทางในการสื่อสารการติดตามหลังสลายนิ่ว เครื่องมือที่ใช้เก็บรวบรวมข้อมูลประกอบด้วย แบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคล แบบสอบถามความรู้เรื่องโรคนิ่วในไต และแบบสอบถามพฤติกรรมการดูแลตนเองของผู้ที่เป็นนิ่วในไต วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา สถิติทีคู่ และสถิติทดสอบวิลคอกซัน ผลการศึกษา พบว่า กลุ่มตัวอย่างมีค่าเฉลี่ยอันดับคะแนนความรู้เรื่องโรคนิ่วในไตมากกว่าก่อนได้รับโปรแกรมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (Z = -4.72, p< .05) และมีค่าเฉลี่ยคะแนนพฤติกรรมการดูแลตนเองของผู้ป่วยโรคนิ่วในไตที่ได้รับการสลายนิ่วมากกว่าก่อนได้รับโปรแกรมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = 16.91, p <.05) ผลการศึกษาครั้งนี้ชี้ให้เห็นว่าโปรแกรมส่งเสริมการดูแลตนเองฯ สามารถส่งเสริมความรู้ และพฤติกรรมการดูแลตนเองของผู้ป่วยโรคนิ่วในไตที่ได้รับการสลายนิ่ว อย่างไรก็ตาม การศึกษาครั้งนี้ไม่มีกลุ่มควบคุมอาจทำให้มีข้อจำกัดในการสรุปประสิทธิผลของโปรแกรมส่งเสริมการดูแลตนเองของผู้ป่วยโรคนิ่วในไตที่ได้รับการสลายนิ่วได้อย่างชัดเจน ดังนั้นควรมีการนำไปทดสอบเพิ่มเติมก่อนนำไปเป็นแนวทางปฏิบัติต่อไป

Kidney stones are more prevalent in developed countries, while kidney and bladder stones are common in developing countries, likely due to dietary habits, environmental factors, and advancements in diagnostic techniques. Recurrence rates have reached up to 75% over 20 years. Kidney stone formation is a multifactorial condition influenced by both intrinsic risk factors and extrinsic environmental determinants, leading to metabolic disorders and urinary compounds. Additionally, low urine volume can lead to the aggregation and crystallization of stones in the urinary system. Kidney stone disease affects the quality of life and families of patients in multidimensional effects, including physical, as kidney stones can cause discomfort, suffering, and chronic illness, leading to stress and anxiety. These conditions may alter patients’ roles and responsibilities and adversely affect their financial status and overall economic well-being, affecting both patients and their families. The treatment of large kidney stones through extracorporeal shock wave lithotripsy (ESWL). ESWL is the first-line treatment using high-energy sound waves from outside the body to break down the stones without damaging tissues, resulting in minimal side effects and high effectiveness. After ESWL, there is a chance of recurrence and new stone formation within the first 12 months. Changing health behaviors to be appropriate by eating a variety of foods, drinking about 2,500-3,000 ml of water per day, urinating 2-2.5 L per day, exercising regularly, and controlling weight to be in the standard range (body mass index: BMI =18.50-22.90 kg/m2). Therefore, patients must acquire health-promoting knowledge and adopt appropriate self-behaviors to prevent the recurrence of kidney stone disease. The reduction of severe post-ESWL complications and recurrent kidney stone formation significantly enhances patients' quality of life. This quasi-experimental, one-group pretest-posttest study recruited 30 patients with kidney stones post-ESWL from a university hospital in Bangkok, who were selected through purposive sampling. A self-care promoting program, grounded in the self-care theory by employing a supportive-educative nursing system as the conceptual framework, comprised four activities: building relationships and setting goals, teaching to provide knowledge about kidney stones, guiding on self-care practices and behavior modification to reduce risk factors and prevent stone formation, and supporting through educational tools, environmental modification, and interactive communication to foster effective self-care. The program was delivered in person and online via a video, a guidebook, and the Line Official Account (OA) application, enabling continuous contact between the researcher and participants. Data were collected using the Demographic Form, the Knowledge of Kidney Stone Disease Questionnaire, and the Self-Care Behavior Questionnaire. The analysis employed descriptive statistics, paired t-tests, and Wilcoxon signed-rank tests. The study showed that after receiving the self-care promoting program, the mean rank score of knowledge about kidney stones was significantly higher than before receiving the self-care promoting program (Z = -4.72, p < .05), and the mean score of self-care behaviors among participants was significantly higher than before receiving the self-care promoting program (t = 16.91, p < .05). In short, the self-care promoting program significantly enhanced knowledge and self-care behaviors among patients with kidney stones following ESWL. However, the lack of a control group restricts the ability to confirm its effectiveness. Further research is necessary to include a control group and evaluate the sustainability of the outcomes over time.