Publication: ผลของโปรแกรมสนับสนุนและการให้ความรู้ต่อความรู้และพฤติกรรมการควบคุมปริมาณน้ำของผู้ดูแล และน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นของผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม
2
Issued Date
2568
Resource Type
Resource Version
Accepted Manuscript
Language
tha
File Type
application/pdf
ISSN
2822-1370 (Print)
2822-1389 (Online)
2822-1389 (Online)
Journal Title
วารสารวิจัยและนวัตกรรมทางการพยาบาล
Volume
31
Issue
3
Start Page
425
End Page
445
Access Rights
open access
Rights
ผลงานนี้เป็นลิขสิทธิ์ของมหาวิทยาลัยมหิดล ขอสงวนไว้สำหรับเพื่อการศึกษาเท่านั้น ต้องอ้างอิงแหล่งที่มา ห้ามดัดแปลงเนื้อหา และห้ามนำไปใช้เพื่อการค้า
Rights Holder(s)
โรงเรียนพยาบาลรามาธิบดี คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
Bibliographic Citation
วารสารวิจัยและนวัตกรรมทางการพยาบาล. ปีที่ 31, ฉบับที่ 3 (ก.ย.-ธ.ค. 2568), 425-445
Suggested Citation
เยาวลักษณ์ จันทรเรืองนภา, นพวรรณ พินิจขจรเดช, สุชิรา ชัยวิบูลย์ธรรม, Yaowalak Chandraruangnabha, Noppawan Phinitkhajorndech, Suchira Chaiviboontham ผลของโปรแกรมสนับสนุนและการให้ความรู้ต่อความรู้และพฤติกรรมการควบคุมปริมาณน้ำของผู้ดูแล และน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นของผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม. วารสารวิจัยและนวัตกรรมทางการพยาบาล. ปีที่ 31, ฉบับที่ 3 (ก.ย.-ธ.ค. 2568), 425-445. 445. สืบค้นจาก: https://repository.li.mahidol.ac.th/handle/123456789/117240
Research Projects
Organizational Units
Authors
Journal Issue
Thesis
Title
ผลของโปรแกรมสนับสนุนและการให้ความรู้ต่อความรู้และพฤติกรรมการควบคุมปริมาณน้ำของผู้ดูแล และน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นของผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม
Alternative Title(s)
Effects of a Supportive-Educative Program on Caregivers’ Knowledge and Behaviors in Volume Control and People Receiving Hemodialysis’s Interdialytic Weight Gain
Author's Affiliation
Abstract
ผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมในยุคปัจจุบันมีแนวโน้มเป็นผู้สูงอายุหรือต้องได้รับการช่วยเหลือในการดูแลกิจวัตรประจำวันเพิ่มมากขึ้น จึงต้องมีการให้ความรู้ สนับสนุนและเพิ่มทักษะให้กับผู้ดูแลโดยตรง
เพื่อมีส่วนช่วยในการดูแลร่วมกับพยาบาลไตเทียมเมื่ออยู่ที่บ้าน โดยเฉพาะเรื่องการควบคุมปริมาณน้ำเพื่อป้องกันภาวะน้ำเกิน การศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยกึ่งทดลอง (quasi-experimental research) ชนิดหนึ่งกลุ่มวัดก่อนและหลังการทดลอง (one group pretest-posttest design) เพื่อศึกษาผลของโปรแกรมสนับสนุนและการให้ความรู้ต่อความรู้และพฤติกรรมการควบคุมปริมาณน้ำของผู้ดูแลและน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นของผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมโดยใช้ทฤษฎีการดูแลตนเองของโอเร็มเป็นกรอบแนวคิดในการวิจัย เลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเฉพาะเจาะจง ได้แก่ ผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมที่หน่วยไตเทียมพิเศษ โรงพยาบาลรามาธิบดี ที่มีน้ำหนักเพิ่มขึ้นระหว่างที่ไม่ได้ฟอกเลือด (IDWG: Intradialytic weight gain) มากกว่า 2 กิโลกรัมอย่างน้อย 1 ครั้งต่อสัปดาห์และผู้ดูแล จำนวน 24 คู่
เก็บรวบรวมข้อมูลระหว่างเดือนเมษายน พ.ศ.2564 ถึงเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2564 กลุ่มผู้ดูแลได้รับโปรแกรมสนับสนุนและการให้ความรู้ประกอบด้วย 3 ระยะคือ ระยะแรกเป็นการส่งเสริมการรู้จักตนเองและให้ความรู้เกี่ยวกับโรคไตเรื้อรังระยะสุดท้าย การบำบัดทดแทนไตด้วยวิธีฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมและภาวะน้ำเกิน ระยะที่ 2 คือการฝึกทักษะการประเมิน ควบคุมและจัดการปริมาณน้ำและอาหารโซเดียมสูง และระยะสุดท้ายคือการดูแลต่อเนื่องจนครบ 4 สัปดาห์ โดยติดตามประเมินผลรวมระยะเวลา 6 สัปดาห์ เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บข้อมูลคือ 1)แบบ สอบถามข้อมูลส่วนบุคคลของผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม 2) แบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคลของผู้ดูแล 3) แบบประเมินความรู้ของผู้ดูแลเรื่องการควบคุมปริมาณน้ำและ 4) แบบประเมินพฤติกรรมการควบคุมปริมาณน้ำของผู้ดูแล ในเรื่องการบริโภคน้ำและโซเดียมในอาหารของผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมโดยประเมินก่อน
ได้รับโปรแกรม หลังได้รับโปรแกรมสัปดาห์ที่ 4 และสัปดาห์ที่ 6 และ 5) ผู้ดูแลที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไปจะได้รับการคัดกรองด้วยแบบประเมินสมรรถภาพการรู้คิด 6 ข้อ (The Six Item Cognitive Impairment Test: 6CIT) วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติบรรยาย การวิเคราะห์ความแปรปรวนแบบวัดซ้ำทางเดียว และสถิติฟรีดแมน
ผลการศึกษาพบว่า ผู้ดูแลเป็นเพศหญิงร้อยละ 87.50 อายุตั้งแต่ 40-75 ปี มีคะแนนเฉลี่ยของความรู้ในสัปดาห์ที่ 4 และสัปดาห์ที่ 6 สูงกว่าก่อนได้รับโปรแกรมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (Z = 3.71, p < .01 และ Z = 4.11, p < .01 ตามลำดับ) และคะแนนเฉลี่ยความรู้หลังได้รับโปรแกรมสัปดาห์ที่ 4 และสัปดาห์ 6 ไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (Z = 2.27, p =.13) คะแนนเฉลี่ยพฤติกรรมการควบคุมปริมาณน้ำของผู้ดูแลหลังได้รับโปรแกรมสัปดาห์ที่ 4 และสัปดาห์ที่ 6 สูงกว่าก่อนได้รับโปรแกรมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (MD = 8.67, p< .01 และ MD = 10.08, p < .01 ตามลำดับ) โดยคะแนนพฤติกรรมการควบคุมปริมาณน้ำสูงขึ้นตามลำดับ อย่างไรก็ตาม คะแนนเฉลี่ยพฤติกรรมการควบคุมปริมาณน้ำของผู้ดูแลหลังได้รับโปรแกรมสัปดาห์ที่ 4 และสัปดาห์ที่ 6
ไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (MD = 1.42, p =.24)
ผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมเพศหญิงร้อยละ 54.20 อายุตั้งแต่ 55-87 ปี มีค่าเฉลี่ย IDWG ก่อนได้รับโปรแกรม 2.22 กิโลกรัม (SD = .83) หลังได้รับโปรแกรมสัปดาห์ที่ 4 เท่ากับ 1.56 กิโลกรัม (SD = .58) และสัปดาห์ที่ 6 เท่ากับ 1.30 กิโลกรัม (SD = .61) โดยค่าเฉลี่ย IDWG ก่อนได้รับโปรแกรม หลังได้รับโปรแกรมสัปดาห์ที่ 4 และสัปดาห์ที่ 6 แตกต่างกันอย่างน้อย 1 คู่ อย่างมีนัยสำคัญ (F = 18.69, p< .01) ค่าเฉลี่ย IDWG หลังได้รับโปรแกรมสัปดาห์ที่ 4 และสัปดาห์ที่ 6
ต่ำกว่าก่อนได้รับโปรแกรมอย่างมีนัยสำคัญทางสถติ (MD = .66, p <.01 และMD = .91, p < .01 ตามลำดับ) และ IDWG หลังได้รับโปรแกรมสัปดาห์ที่ 6 ต่ำกว่าสัปดาห์ที่ 4 อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (MD = .26, p=.03)
รูปแบบของโปรแกรมและผลการศึกษานี้เป็นข้อมูลสำหรับนำไปใช้เป็นแนวทางในการพัฒนาคุณภาพการพยาบาลในหน่วยไตเทียม เพื่อช่วยเหลือและเพิ่มสมรรถนะของผู้ดูแลผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมในเรื่องการควบคุมปริมาณน้ำ ทั้งเรื่องการดูแลในเรื่องปริมาณน้ำและอาหารที่มีโซเดียมสูง การประเมินน้ำหนักและควบคุมน้ำหนักไม่ให้เพิ่มขึ้นมากกว่า 1 กิโลกรัมต่อวัน รวมทั้งทักษะการประเมินและการจัดการภาวะน้ำเกินในผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม
อย่างไรก็ตามงานวิจัยนี้ศึกษาในกลุ่มตัวอย่างเพียงกลุ่มเดียวไม่มีกลุ่มควบคุมอาจไม่สามารถสรุปประสิทธิภาพของโปรแกรมได้ชัดเจน
ควรมีการติดตามประเมินผลผู้ดูแลเป็นระยะอย่างต่อเนื่อง รวมทั้งควรขยายผลให้ครอบคลุมไปยังผู้ดูแลผู้ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมทุกราย เพื่อเป็นการสนับสนุนการร่วมดูแลอย่างถูกต้องโดยการปรับรูปแบบการให้โปรแกรมอย่างเหมาะสมกับเวลาและวิธีทำงานของพยาบาลไตเทียมในลำดับต่อไป
People receiving hemodialysis in the contemporary healthcare landscape demonstrate an increasing demographic trend toward elderly individuals or those requiring assistance with activities of daily living. Consequently, there exists a critical necessity to provide education, support, and enhanced skills development for primary caregivers. This caregiver preparation facilitates collaborative care management with hemodialysis nursing staff when they are in the home environment. Particular emphasis must be placed on fluid volume management protocols to prevent volume overload. This quasi-experimental study investigates the effects of an educational support program on caregivers’ knowledge and behaviors regarding volume control for patients receiving hemodialysis. This study used Orem's self-care theory as a conceptual framework to develop the program. The 24 pairs of caregivers and people receiving hemodialysis at the Somdech Phra Debaratana Medical Center Hemodialysis Unit at Ramathibodi Hospital were recruited based on the inclusion criteria, with people receiving hemodialysis experiencing intradialytic weight gain (IDWG) exceeding 2 kilograms at least once per week, along with their caregivers and underwent a 4-week supportive education program. Data were collected from April to July 2021. The supportive education program consisted of three phases: self-awareness and knowledge promotion, skill training, and continuous care for four weeks. A follow-up evaluation was conducted for another two weeks. This study employed five instruments: 1) a personal information questionnaire for patients, 2) a personal information questionnaire for caregivers, 3) the Caregivers’ Knowledge of the Volume Control Assessment Form, 4) the Caregivers’ Behaviors Towards Volume Control Assessment Form to measure data before receiving the program, at week 4 and week 6, and 5) the Six Item Cognitive Impairment Test (6-CIT) to evaluate the cognition status of caregivers aged 60 and above. Data were analyzed using descriptive statistics, repeated-measures ANOVA, and the Friedman test. The descriptive statistics showed that the study sample consisted predominantly of female caregivers (87.50%), with an age range of 40-75 years, and the people receiving hemodialysis in their care were 54% female, with an age range of 55-87 years. Regarding knowledge assessment, statistical analysis revealed that caregivers' mean knowledge scores in weeks 4 and 6 post-intervention were significantly higher than baseline (Z = 3.71, p < .01 and Z = 4.11, p < .01, respectively). However, there was no statistically significant difference between the mean knowledge scores at week 4 and week 6 (Z = 2.27, p =.13). Mean scores for caregiver behavior in controlling fluid intake at week 4 (MD = 8.67, p < .01) and Week 6 (MD = 10.08, p < .01) post-intervention were significantly higher than pre-intervention scores, indicating a progressive improvement in behavior. Nonetheless, the mean fluid control behavior scores between week 4 and week 6 were not statistically different (MD = 1.42, p = .24). The mean interdialytic weight gain (IDWG) was 2.22 kg (SD = 0.83) pre-intervention, which decreased to 1.56 kg (SD = 0.58) at week 4 and further to 1.30 kg (SD = 0.61) at week 6. An ANOVA revealed a statistically significant difference among the three time points (pre-intervention, week 4, and week 6) (F = 18.69, p < .01). Post-hoc analyses demonstrated that mean IDWG at week 4 (MD = 0.66 kg, p < .01) and week 6 (MD = 0.91 kg, p < .01) were significantly lower than the pre-intervention IDWG. Furthermore, the mean IDWG at week 6 was significantly lower than that at week 4 (MD = 0.26 kg, p = .03), indicating a sustained and progressive reduction in fluid gain. In terms of clinical implications, the intervention protocol and subsequent findings provide substantive evidence for the development of evidence-based nursing care protocols within hemodialysis units. Implementation of similar educational programs may enhance caregiver competence across multiple domains: fluid intake management, restriction of high-sodium food, weight assessment techniques, intradialytic weight gain monitoring, assessment and management of volume overload, and supervision of appropriate diuretic administration. However, the single-group pretest-posttest design without a control group limits the ability to draw definitive conclusions about intervention efficacy. Future research should incorporate continuous longitudinal assessment of caregiver competencies throughout the care continuum. Program dissemination to the broader population of caregivers of people receiving hemodialysis is recommended, with appropriate modifications to accommodate clinical workflow constraints and time limitations of hemodialysis nursing personnel.
People receiving hemodialysis in the contemporary healthcare landscape demonstrate an increasing demographic trend toward elderly individuals or those requiring assistance with activities of daily living. Consequently, there exists a critical necessity to provide education, support, and enhanced skills development for primary caregivers. This caregiver preparation facilitates collaborative care management with hemodialysis nursing staff when they are in the home environment. Particular emphasis must be placed on fluid volume management protocols to prevent volume overload. This quasi-experimental study investigates the effects of an educational support program on caregivers’ knowledge and behaviors regarding volume control for patients receiving hemodialysis. This study used Orem's self-care theory as a conceptual framework to develop the program. The 24 pairs of caregivers and people receiving hemodialysis at the Somdech Phra Debaratana Medical Center Hemodialysis Unit at Ramathibodi Hospital were recruited based on the inclusion criteria, with people receiving hemodialysis experiencing intradialytic weight gain (IDWG) exceeding 2 kilograms at least once per week, along with their caregivers and underwent a 4-week supportive education program. Data were collected from April to July 2021. The supportive education program consisted of three phases: self-awareness and knowledge promotion, skill training, and continuous care for four weeks. A follow-up evaluation was conducted for another two weeks. This study employed five instruments: 1) a personal information questionnaire for patients, 2) a personal information questionnaire for caregivers, 3) the Caregivers’ Knowledge of the Volume Control Assessment Form, 4) the Caregivers’ Behaviors Towards Volume Control Assessment Form to measure data before receiving the program, at week 4 and week 6, and 5) the Six Item Cognitive Impairment Test (6-CIT) to evaluate the cognition status of caregivers aged 60 and above. Data were analyzed using descriptive statistics, repeated-measures ANOVA, and the Friedman test. The descriptive statistics showed that the study sample consisted predominantly of female caregivers (87.50%), with an age range of 40-75 years, and the people receiving hemodialysis in their care were 54% female, with an age range of 55-87 years. Regarding knowledge assessment, statistical analysis revealed that caregivers' mean knowledge scores in weeks 4 and 6 post-intervention were significantly higher than baseline (Z = 3.71, p < .01 and Z = 4.11, p < .01, respectively). However, there was no statistically significant difference between the mean knowledge scores at week 4 and week 6 (Z = 2.27, p =.13). Mean scores for caregiver behavior in controlling fluid intake at week 4 (MD = 8.67, p < .01) and Week 6 (MD = 10.08, p < .01) post-intervention were significantly higher than pre-intervention scores, indicating a progressive improvement in behavior. Nonetheless, the mean fluid control behavior scores between week 4 and week 6 were not statistically different (MD = 1.42, p = .24). The mean interdialytic weight gain (IDWG) was 2.22 kg (SD = 0.83) pre-intervention, which decreased to 1.56 kg (SD = 0.58) at week 4 and further to 1.30 kg (SD = 0.61) at week 6. An ANOVA revealed a statistically significant difference among the three time points (pre-intervention, week 4, and week 6) (F = 18.69, p < .01). Post-hoc analyses demonstrated that mean IDWG at week 4 (MD = 0.66 kg, p < .01) and week 6 (MD = 0.91 kg, p < .01) were significantly lower than the pre-intervention IDWG. Furthermore, the mean IDWG at week 6 was significantly lower than that at week 4 (MD = 0.26 kg, p = .03), indicating a sustained and progressive reduction in fluid gain. In terms of clinical implications, the intervention protocol and subsequent findings provide substantive evidence for the development of evidence-based nursing care protocols within hemodialysis units. Implementation of similar educational programs may enhance caregiver competence across multiple domains: fluid intake management, restriction of high-sodium food, weight assessment techniques, intradialytic weight gain monitoring, assessment and management of volume overload, and supervision of appropriate diuretic administration. However, the single-group pretest-posttest design without a control group limits the ability to draw definitive conclusions about intervention efficacy. Future research should incorporate continuous longitudinal assessment of caregiver competencies throughout the care continuum. Program dissemination to the broader population of caregivers of people receiving hemodialysis is recommended, with appropriate modifications to accommodate clinical workflow constraints and time limitations of hemodialysis nursing personnel.